Yüksekte Çalışma ve Hava Yastıkları

Yüksekten düşme kazaları, tüm sektörlerde ölümle ve kalıcı sakatlıkla sonuçlanması bakımından en önemli kaza tiplerinin başında gelmektedir. Bu nedenle, yüksekte güvenli çalışma her zaman iş sağlığı ve güvenliğinde öncelikli konulardan biridir.

İşyerlerinde çalışanların yüksekten düşmesine engel olunması her ne kadar pratik önlemlerin yeterliliği ile ilişkili gibi görünse de çoğu kazanın kök nedeni yeterli planlamanın yapılmamış olmasıyla ilgilidir. Bu nedenle, yüksekte güvenli çalışma için çalışanların bireysel yetkinliklerinin ve ekipmanlarının yeterliliğinden önce çalışma ortamının ve çalışma yönteminin güvenli hale getirilmesi gerekir.

Bu yazı, yüksekte çalışma önlemleri arasında dile getirilen ancak detayları fazla bilinmeyen “hava yastıkları” ya da başka bir ifadeyle “soft landing systems (yumuşak düşme sistemleri)” hakkında fikir vermeyi amaçlamaktadır.

Ulusal Mevzuat, Yüksekte Çalışma ve Hava Yastıkları

Yüksekte çalışma tüm sektörlerde yürütülen bir faaliyet olmasına karşın ülkemizde yüksekte çalışma ile ilgili önlemler “Yapı İşlerinde İş Sağlığı ve Güvenliği Yönetmeliği”nde tanımlanır. Yönetmeliğin EK-4/A bölümü 1.maddesinde yüksekte çalışma tanımlanırken, 2.maddesi ise yüksekte yapılan çalışmalardaki temel emniyet prensiplerine işaret eder. Yönetmeliğin ilgili maddesinin ç bendinde görüleceği üzere hava yastıkları toplu koruma önlemleri arasında tariflenmiştir.

“2.Yüksekte yapılan çalışmalarda aşağıdaki hususlara uyulur:

…

ç) Çalışma yerlerinde çalışanların güvenliği öncelikle, güvenli korkuluklar, düşmeyi önleyici platformlar, bariyerler, kapaklar, çalışma iskeleleri, güvenlik ağları veya hava yastıkları gibi toplu koruma tedbirleri ile sağlanır…”

Bilindiği üzere ilgili yönetmelik maddesinin ç bendinde tanımlanan bazı ekipmanların asgari sağlık ve güvenlik şartları ise aynı yönetmeliğin EK-5 bölümünde tariflenir. EK-5’te ele alınan ekipmanlar şu şekildedir:

a.     Ön Yapımlı Bileşenlerden Oluşan Cephe İskeleleri

b.     Geçici Kenar Koruma Sistemleri (Korkuluk Sistemleri)

c.     Sütunlu Çalışma Platformları (Cephe Platformları)

d.     Yaşam Hatları (Ankraj Hatları)

e.     Güvenlik Ağları

Yüksekte güvenli çalışma için anılan ekipmanlar son derece önemli olmakla birlikte görüleceği üzere yönetmeliğin EK-5 bölümünde hava yastıkları ile ilgili bir bilgi mevcut değildir. 

Risk Kontrol Hiyerarşisi, Toplu Koruma Sistemleri ve “Hava Yastıkları” 

Yüksekte çalışma ancak risk kontrol hiyerarşisine uygun tasarlanmış bir çalışma yöntemi ve iyi bir planlama ile güvenli hale getirilebilir. Risk kontrol hiyerarşisi, tehlikelerden kaçınmayı, daha az tehlikeli olanı tercih etmeyi ve toplu korumayı kişisel korumaya göre önceliklendirme prensibine dayanır. Bu yanıyla, hava yastıklarının toplu korunma tedbirleri arasındaki yerinin kavranması önemlidir.

Yönetmelik maddesinde de tarif edildiği üzere yüksekten düşme kazalarının önlenmesi öncelikli tedbir, mümkün olan şartlarda yüksekte çalışma yapmamaktadır. Bu ancak çalışma yönteminin değiştirilmesi ile mümkün olabilir ve her durumda uygulanabilir değildir.

Yüksekte çalışmanın kaçınılmaz olduğu durumlarda ise öncelik yüksekten düşmenin önlenmesidir. Daha basit bir ifade ile çalışan, mutlak suretle yüksekte çalışacaksa öncelik, çalışanın herhangi bir nedenden ötürü düşmesini fiziksel olarak engelleyecek bir çalışma ortamının yaratılmasıdır. Bu, ancak “düşme önleyici” tedbirlerin kullanılmasıyla mümkün olabilir. “Düşme önleyici” tedbirlerin yeterli olmadığı durumda “düşme durdurucu” sistemler düşülmelidir.

Düşme önleyici toplu koruma önlemlerinin en tipik örneği, yeterli düşme koruma olanaklarına sahip bir çalışma ortamının yaratılmasıdır. Bu, kırılgan olmayan yüzeylerde çalışma, düşme ihtimali olan kenar ve boşlukların uygun şekilde kapatılmış olduğu bir çalışma ortamını yaratarak ve/veya yükseğe erişim için kullanılacak ekipmanların (iskele, sütunlu çalışma platformları vd.) yeterli güvenliği sağladığından emin olmakla mümkün olabilir.

Kenar koruma sistemleri, düşme önleyici etkin bir toplu koruma önlemidir. Farklı tiplerdeki kenar koruma sistemleri yüksekte güvenli çalışmak için birincil olarak düşünülmesi gereken önlem tipidir. Ne var ki tüm çalışma alanları kenar koruma sistemlerinin kullanımı için uygun olmayabilir. Dahası kenar koruma sistemleri birçok nedenden dolayı yeterli olmayabilir ve bunun için ilave önlemlere başvurmak gerekebilir.

Kişisel koruyucu donanımlar, risk kontrol hiyerarşisinin alt basamaklarında yer almakla birlikte tam vücut emniyet kemerleri ve lanyardları, yaşam hatları ya da ankraj noktaları ile birlikte kullanıldığında “düşme önleyici” bir fonksiyon görür. Özellikle kenar koruması bulunmayan alanlarda yapılacak çalışmalarda çalışanın hareket alanını kısıtlayacak şekilde tesis edilen bu sistemler sayesinde, düşme olasılığı bulunan kısımlara erişimin engellenmesi mümkündür. Bu sistemlerde standartlara uygun ekipmanların temini ve çalışan yetkinliği önemli rol oynar. Her ne kadar uygun ekipmanlar temin edilmiş olursa olsun, çalışanların güvensiz davranışlarının risk yaratabileceği unutulmamalıdır.

Güvenlik ağları, bir diğer toplu koruma önlemidir. Diğer önlemlere ek olarak veya düşmenin önlenmesinin diğer önlemlerde mümkün olmadığı çalışma alanlarında “düşmeyi durdurucu” toplu koruma önlemi (düşme mesafesinin sınırlandırıldığı veya düşme sonucu oluşacak etkinin azaltıldığı tedbir) olarak kullanılır. Ancak güvenlik ağlarının inşaat sektörü dışında kullanım olanakları sınırlıdır. 

Yumuşak düşme sistemleri ya da mevzuattaki tarifiyle “hava yastıkları”, güvenlik ağları ile benzer fonksiyona sahip bir diğer “düşme durdurucu” toplu koruma önlemidir. Hava yastıkları çalışma başlamadan önce potansiyel düşme bölgelerine yerleştirilirler ve olası düşme durumunda düşmenin etkilerini azaltmayı hedefler(Şekil 1). 

Şekil 1. İnşaat sahasında hava yastıklarının yerleşimine bir örnek

Hava yastıkları düşmeye engel olmaz ancak düşme durumunda tamponlama/yastıklama görevi görür. Bu, "yumuşak düşme(soft landing)" olarak tanımlanır. Güvenlik ağlarının kullanım imkanlarının kısıtlı olduğu alanlarda yürütülen çalışmalarda, çalışma alanın altına kurularak olası bir düşme durumunda düşmenin çalışan üzerindeki etkisini ve yaralanma ihtimalini azaltırlar.

Hava yastıkları, düşme önleme tedbirlerinin uygulanamadığı ya da bazı tedbirler uygulanmasına rağmen istenen güvenlik seviyesinin elde edilemediği durumlarda etkin bir tedbir olarak kullanılabilir. Ancak hava yastıklarının düşme koruma mesafeleri güvenlik ağlarına göre daha az olduğu unutulmamalıdır. Bu nedenle uygun düşme koruma mesafelerinin belirlenmesi beklenen performansın alınması için önemlidir.

Hava yastıkları, uzun yıllardır Birleşik Krallık’ta inşaat, lojistik ve birçok sektörde bakım faaliyetlerinde tercih edilmektedir ve son yıllarda Avrupa Birliği ülkelerinde de kullanımı artış göstermiştir. Birleşik Krallık standardı PAS 59:2014 yumuşak iniş sistemleri ilgili temel rehberdir. .

Hava Yastıklarının Çalışma Prensibi, Konumlandırılması ve Düşme Koruma Mesafesi

Hava yastıkları, binek ya da ağır vasıta araçlarda olduğu gibi çarpma durumunda açılan/genişleyen “hava yastıkları(airbag)” ile aynı prensipte çalışmamaktadır. Genellikle iki türde bulunurlar: (1) Sahada şişirilebilen veya (2)üretici tarafından önceden içi küçük polistiren parçaları veya hava cepleri ile doldurulmuş olanlar. Şişirilebilir olanlar söndürüldüğünde katlanabildikleri için daha az yer kaplarken, içi doldurulmuş olanlar daha fazla depolama alanı gerektirir.

Herhangi bir yumuşak iniş sisteminin kurulumu, bakımı, modifikasyonu ve sökülmesi kritik önem taşır ve yalnızca üreticinin talimatlarına göre çalışan eğitimli ve yetkin kişiler tarafından gerçekleştirilmelidir. Bu yazıda, sahada şişirilebilen hava yastıkları konusunda Birleşik Krallık’taki öncü kuruluş Airdeck Safety’nin teknik önerileri dikkate alınmıştır.

Hava yastıkları, endüstriyel üfleyici vasıtasıyla saniyeler içerisinde şişirilebilir (Şekil 2).

Şekil 2. Endüstriyel hava üfleyici ile yastıkların şişirilmesi

Hava yastıkları, hafif malzemeden yapılmıştır ve kolaylıkla taşınabilir. 

Yastıklar, yüksek seviyedeki çalışma alanının altındaki zemini kaplamak için yan yana yerleştirilirler ve düşen bir kişinin yastıklar arasına kaymasını önlemek için birbirine kenetlenen klipslerle sabitlenirler (Şekil 3).

Şekil 3. Hava yastıklarını birbirine bağlayan klemensler

Hava yastıklarının düşme koruma mesafesi üretici tavsiyelerine göre belirlenir. Genellikle düşme mesafesi tek katman kullanımında yastıkların üst yüzeyinden 2-3 metredir. Çift katmanlı kullanımda düşme koruma mesafesi 5,5 metreye kadar çıkabilmektedir(Şekil 4).

Şekil 4. Hava Yastıklarının Düşme Koruma Mesafesi

Yumuşak iniş sistemleri kurulumdan sonra yetkin bir kişi tarafından denetlenmeli ve doğru şekilde monte edildiği ve konumlandırıldığını doğrulanmalıdır. Hava yastıkları koruma kılıflarına sahip olsa da mümkün olduğunda kesici cisimlerin etkisinden korunmalıdır. Yastıklar her çalışmadan önce denetlenmelidirler. Basınç kaybı olan hava yastıklarının beklenen düşme korumayı sağlamayacağı unutulmamalıdır.

Hava Yastıklarının Yaygın Olarak Kullanıldığı Sektörler 

Hava yastıklarının yaygın olarak kullanıldığı sektörlerin başında yüksekten düşme kazalarının en sık karşılaşıldığı inşaat sektörü gelmektedir. İnşaat faaliyetlerinde çatı kenarlarında, plartform ve şaft boşluklarında hava yastıkları önemli bir fonksiyon üstlenir.

Öte yandan her türlü bakım faaliyetinde geçici olarak kurulan merdiven ve iskele sistemlerinin bir destekleyicisi olarak çalışma alanındaki potansiyel düşme alanlarına yerleştirilebilirler.

Hava yastıklarının bir diğer yaygın kullanım alanı lojistik sektörüdür. Kamyon ve tır yüklemelerinde kısa mesafelerden düşme kazalarının önüne geçmek için hava yastıkları kolayca yerleştirilebilir. Hava yastıklarının hafif ve taşınabilir olması geçici işlerde kolaylıkla koruma katmanı oluşturulmasına olanak sağlar.

Daha Fazla Bilgi

Türkiye’deki hava yastığı uygulamalarındaki ilk ve tek marka olan Airdeck Safety’nin ürünleri hakkında daha fazla bilgi için web sitesini ziyaret edebilirsiniz: www.airdecksafety.com.tr